जिजाऊ चरित्रातुन काय शिकावे ?

राष्ट्रमाता जिजाऊसाहेबांच्या जयंती निमीत्त विशेष लेख…

अराजकतेच्या पार्श्वभुमीवरती मुर्तीमंत शिवराज्य उभं करणाऱ्या राजमाता म्हणजे जिजाऊ माता. विखुरलेल्या देशबांधवांना एकतेच्या सुत्रात गुंफुन स्वराज्याचे जनआंदोलन उभं करणाऱ्या राजमाता जिजाऊ माता यांचे जीवनचरित्र अत्यंत प्रेरणादायक आहे. त्यांनी प्रतिकुल परिस्थितीवर मात करुन रयतेचे स्वराज्य निर्माण करणारे छत्रपती शिवाजी महाराज घडवले. जिजाऊंचे व्यक्तिमत्व म्हणजे धैर्य, शौर्य, प्रचंड आत्मविश्वास, इच्छाशक्ती आणि गरीबांप्रती प्रचंड तळमळीने ओतप्रोत भरलेले आहे.

राजमाता जिजाऊंचा जन्म १२ जानेवारी १५९८ रोजी सिंडखेडराजा (जि.बुलढाणा) येथे इतिहास प्रसिद्ध यादव घराण्यातील लखुजीराजे व  म्हाळसाराणी जाधव या दांपत्याच्या पोटी एका ऐतिहासिक राजघराण्यात झाला. लखुजीराजेंनी आपल्या मुलांबरोबरच मुलीला म्हणजेच जिजाऊंना देखील राजनीती, युद्धकलेचे शिक्षण दिले. जिजाऊंनी राजघराण्याचा वृथा अभिमान न बाळगता युद्धकला आणि राजनीती यामध्ये प्रावीण्य मिळवले.

आज आपण जिजाऊ चरित्रातुन प्रेरणा घेऊन वेगवेगळ्या क्षेत्रात प्राविण्य मिळवले पाहिजे. आजच्या मुलींमध्ये प्रचंड नैराश्य, न्युनगंड किंवा असुरक्षतेची भावना प्रामुख्याने जाणवते. जिजाऊंनी आत्मविश्वासाने युद्धकलेत नैपुण्य मिळवले. याचा उपयोग त्यांना पुढे शिवरायांना युद्धकला आणि राजनीतीचे शिक्षण देण्यासाठी झाला.

आजची स्त्री चुल आणि मुल या परिघाबाहेर पडायला तयार नाही. किंबहुना तिने त्यातच सौख्य मानावे अशी समाज व्यवस्था आजदेखील अस्तित्वात आहे. पण जिजाऊंनी विवाहानंतर स्वराज्यसंकल्पनेला अखंड स्वरुप प्राप्त करुन देण्याचे ऐतिहासिक कार्य केले आहे. शहाजीराजे-जिजाऊ यांनी मोठ्या उदात्त आणि व्यापकपणे रयतेच्या स्थैर्यासाठी स्वराज्य स्थापण्याचा निर्णय घेतला. केवळ आपली जहागिरी किंवा वतन याचा विचार न करता प्रजेला न्याय मिळाला पाहिजे ही भुमिका शहाजीराजे-जिजाऊंची होती.

शहाजीराजांच्या कार्यात जिजाऊ अत्यंत खंबीरपणे त्यांच्या पाठीशी उभ्या होत्या. आदिलशहा, निजाम, मुघल असे बलाढ्य शत्रु विरोधात असताना मोठ्या निर्भिडपणे जिजाऊमाँसाहेब शहाजीराजांच्या खांद्याला खांदा लावुन पुढे आल्या. आजची स्त्री माझी मुले, माझे घर, माझे सगेसोयरे आणि कौटुंबिक कार्यक्रम या पलीकडे विचार करताना दिसत नाही.

जिजाऊंनी स्वतःच्या जाधव-भोसले कुटुंबाच्या पलीकडे जाऊन रयतेचा विचार केला. त्यामुळे तानाजी, येसाजी, कान्होजी, शिवाजी, बाजी पालसकर, मुरारबाजी, बहिर्जी, कावजी, नेताजी इत्यादि सर्व जातीधर्मातील सरदार व मावळे स्वराज्यासाठी सर्वस्व अर्पणासाठी पुढे आले. म्हणजे जिजाऊंनी आपले मातृप्रेम शिवरायांप्रमाणेच सर्व मावळ्यांवर केले. त्यामुळे जिजाऊ या स्वराज्यमाता आहेत.

स्वराज्यावर अनेक संकट आली. अफजलखान, दिलेरखान, शाहिस्तेखान, सिद्धी जौहर, इत्यादि. याप्रसंगी जिजाऊ माँसाहेब शिवरायांच्या पाठीशीही खंबीरपणे उभ्या राहिल्या. जिजाऊ या संकटसमयी लढणाऱ्या होत्या, रडणाऱ्या नव्हत्या. शिवरायांमध्ये प्रचंड आत्मविश्वास निर्माण करण्याचे कार्य जिजाऊंनी केले. शिवरायांच्या मोठेपणाचे श्रेय फक्त जिजाऊंना जाते. कारण शिवरायांना जिजाऊंनी बालपणापासुनच “तलवार घ्या. घोड्यावर बसा. गडकिल्ले पायदळी घाला. शत्रुचा निःपात करा. तुम्हाला स्वराज्य निर्माण करायचे आहे. मी तुमच्या पाठीशी आहे” असे सांगितले.

आजची आई आपल्या मुलांना “तु कोणाच्या भानगडीत पडु नकोस, आपल्याला काय करायचेय” असे सांगते. आजची आई आत्मकेंद्री बनत चालली आहे. जिजाऊंनी मात्र उपेक्षित, वंचित, शोषित जनतेचा प्राधान्याने विचार केला. आजदेखील शिवरायांसारखे पराक्रमी, मानवतावादी नेते उदयाला येतील, पण त्या अगोदर जिजाऊंसारखी माता घरोघरी निर्माण झाली पाहिजे.

राजमाता जिजाऊ संकटसमयी डगमगल्या नाहीत. शिवरायांना यश मिळावे यासाठी यज्ञ, तप, शांती, उपवास करीत बसल्या नाहीत. यश मिळवण्यासाठी हाती तलवार घ्यावी लागते, चातुर्य पणाला लावावे लागते, प्रयत्नांची पराकाष्टा करावी लागते. यावर जिजाऊंचा दृढ विश्वास होता. जिजाऊ प्रयत्नवादी होत्या. शिवरायांवर चालुन आलेल्या शत्रुचा नायनाट करण्यासाठी जिजाऊंनी मार्गदर्शन केले. अवघड प्रसंगी जिजाऊ जपमाळ ओढत नामस्मरण करत बसल्या नाहीत. संकटसमयी त्या हताश निराश झाल्या नाहीत. आजची स्त्री मुलाचा गुणवत्ता यादीत क्रमांक यावा, नोकरी मिळावी, पदोन्नती मिळावी, निवडणुक जिंकावी यासाठी यज्ञ, होमहवन, तीर्थयात्रा, नारायण-नागबळी, उपवास, नामस्मरण करताना दिसते. जिजाऊंचा प्रयत्नवाद स्त्रीयांनी आत्मसात केला पाहिजे.

जिजाऊ माँसाहेब पन्हाळ्याच्या दिशेने निघाल्या त्यावेळेस नेताजी पालकरांनी जिजाऊंना साकडे घातले. आम्ही जीवंत असेपर्यंत आपण तसदी न घ्यावी. या प्रसंगावरुन लक्षात येते की जिजाऊ या वेळप्रसंगी हाती तलवार घेऊन लढणाऱ्या होत्या. आज स्त्रियांवर अनेक ठिकाणी अत्याचार होतात. त्याप्रसंगी स्त्री स्वतःचे संरक्षण करु शकत नाही. इतका न्युनगंड स्त्रियांमध्ये आहे. राष्ट्रमाता जिजाऊंच्या धैर्याचे-शौर्याचे अनुकरण आजच्या स्त्रियांनी करावे.

१२ जानेवारी जिजाऊ जन्मोत्सव सिंदखेडराजा येथे दरवर्षी उसळतो जनसागर

जिजाऊंनी शिवरायांप्रमाणेच संभाजीराजेंनाही राजनीती, युद्धकलेचे शिक्षण दिले. पुत्राप्रमाणे नातवावर उत्तम संस्कार करणाऱ्या जिजाऊ माँसाहेब म्हणजे स्वराज्याचे खरे चालते बोलते विद्यापीठ आहेत. शिवराय-संभाजीराजे आणि मावळ्यांमध्ये असणारी उच्चकोटीची नैतिकता जिजाऊंच्या संस्कारातुन आलेली आहे.

छत्रपती शिवरायांच्या आठ पत्नी व सहा अपत्यांची माहिती

विखुरलेला मराठा समाज एक करावा म्हणून शहाजीराजे-जिजाऊंनी शिवरायांचे आठ विवाह केले. त्या आठही महाराण्यांचा जिजाऊंनी सन्मान केला. त्यांचं सासु-सुन हे नातं संघर्षाचे नव्हे, तर अत्यंत जिव्हाळ्याचं, विकासाचं, प्रेमाचं नातं आहे हे जिजाऊंनी दाखवून दिले. जिजाऊंचा हा आदर्श आजच्या महिलांनी अंगिकारावा.

शिवाजी महाराज ज्यावेळेस आग्रा कैदेत होते, तेव्हा महाराष्ट्रातील इंचभर देखील भुमी मिर्जाराजा जयसिंगला जिंकता आली नाही. कारण त्यावेळेस स्वराज्याची सुत्रे आऊसाहेब जिजाऊंच्या हाती होती. म्हणजे जिजाऊंची जरब कशाप्रकारे होती हे यावरुन स्पष्ट होते. शहाजीराजांचा मृत्यु झाला त्याप्रसंगी जिजाऊ सती गेल्या नाहीत. म्हणजे जाधव-भोसले घराण्यात सतीप्रथा तर नव्हतीच, पण जिजाऊ माँसाहेब देखील सतीप्रथेच्या विरोधात होत्या हे दिसते. आज २१ व्या शतकात जिजाऊंच्या विचारांची गरज आहे.

शिवरायांना न्यायनिवाडा करण्याचे धडे जिजाऊंनी दिले. गावागावांतील तंटे-बखेडे जिजाऊंनी मिटवले. शिवरायांनी स्वराज्य स्थापनेचा निर्णय घेतला तेंव्हा त्यांच्या राज्याभिषेकाला विरोध झाला. याप्रसंगी जिजाऊंची भुमिका अत्यंत महत्वाची होती. जिजाऊ-शिवराय जर ग्रंथप्रामाण्य मानणारे असते, तर त्यांनी राज्याभिषेकाचा निर्णय घेतला नसता. मात्र जिजाऊ या बुद्धिप्रामाण्यवादी होत्या. त्यामुळेच त्यांनी राज्याभिषेकाला होणारा विरोध झुगारुन राज्याभिषेक करण्याचा क्रांतिकारक निर्णय घेतला. आज अनेक कठीण प्रसंग येतात त्याप्रसंगी स्त्री-पुरुष हतबल होतात. असे प्रसंग जिजाऊंच्या जीवनात देखील आले होते. पण जिजाऊ हतबल, निराश झाल्या नाहीत. त्यांनी मोठ्या हिंमतीने संकटावर मात करून स्वराज्य निर्माण केले. जिजाऊंची हिम्मत आजच्या महिलांमध्ये यावी, हीच जिजाऊंचरणी प्रार्थना…
जय जिजाऊ जय शिवराय !

© लोकराज्य टीम.